Naar inhoud

Visie op Schokland geprogrammeerd

Symbool voor strijd tegen het water

Het voormalige Zuiderzee-eiland Schokland was in 1995 het eerste Nederlandse werelderfgoed. Het archeologisch monument is als werelderfgoed aangewezen omdat het symbool staat voor de eeuwenoude strijd van de Nederlanders tegen het water. Er zijn bewoningsresten die tot ver in de prehistorie teruggaan. Door de drooglegging van de Noordoostpolder in 1942 is Schokland onderdeel van het vasteland geworden. Het ‘eiland op het droge’ bevindt zich tussen Nagele en Ens aan de N352.

Beeld: Schokland door Hermannus Koekoek jr. geschilderd enige jaren vóór de ontruiming

Schokland ontvolkt

De bewoners van Schokland hebben altijd strijd tegen het water moeten voeren. Onder andere als gevolg van een rampzalige stormvloed in 1825 en landafslag in 1855 gaf koning Willem III opdracht het eiland te ontruimen. Iedereen moest weg vanwege de onveiligheid. Aanvullende reden was dat Schokland de armste gemeente van Nederland was. Uiteindelijk verlieten in 1859 alle Schokkers (ongeveer 635) het eiland. Na de ontvolking kwamen er nog wel vissers, seizoensarbeiders en dagjesmensen.

Beeld: Situatiekaart van Schokland

Twee eilanden of één?

Tot begin 19e eeuw bestond het eiland uit twee bestuurlijke delen. Het noordelijke, rooms-katholieke deel Emmeloord werd bestuurd door Holland. Het zuidelijke, protestantse deel Ens viel onder Overijssel. Lange tijd noemde men het eiland bij deze twee verschillende namen. De bewoners in het noorden woonden in de woonterp Emmeloord, in het zuiden in de woonterpen Ens (of Middelbuurt), de Zuidert en de Zuidpunt met kerkhof en lichtbaken. In 1660 kocht Amsterdam Emmeloord. In 1806, de Franse tijd, werd het eiland pas een eenheid en kreeg het de naam Schokland. Dit is vermoedelijk afgeleid van ‘schokke’, rietplag of gedroogde koemest.

Beeld: kaart met legenda van Schokland

Groei en krimp

Schokland is het resultaat van tienduizenden jaren van geologische processen. De ondergrond van zandig, vuursteenrijk keileem ontstond zo’n 150.000 jaar geleden. Tijdens en na de laatste ijstijd zorgden stuifzand en veenvorming voor het ontstaan van het veeneiland in de voormalige Zuiderzee. Maar daarna volgde een periode van krimp. Door landafslag verdwenen in de middeleeuwen en daarna grote delen van Schokland in de woeste Zuiderzee.

Beeld: Man en vrouwen in Schokker klederdracht

Schokkers

De Emmeloorders en Ensers hadden hun eigen cultuur en dialect. De twee dialecten, beide Schokkers genoemd, leken respectievelijk op het Urkers en Huizers. Nog altijd bekend is de Schokker klederdracht. De Schokkervereniging, vanaf 1985 actief, bewaakt het erfgoed van de Schokkers en de belangen van het eiland.

foto: luchtfoto Schokland, Jan Willem Schoonhoven, CC BY-SA 4.0)

Eiland op het droge

Na de start van het droogpompen van de Noordoostpolder in 1941 viel deze in 1942 droog. Schokland was niet langer omringd door water maar door land. Vanaf het begin is besloten dit cultuurhistorisch gebied te bewaren. Door omzoming met beplanting is de vorm van Schokland in het nieuwe polderlandschap gemarkeerd. Het kerkje van Ens (Middelbuurt) is in de jaren veertig van de twintigste eeuw herbestemd tot museum. En vanaf 1995 heeft Schokland de status van archeologisch werelderfgoed.