Naar inhoud

Film helpt bewustwording bijzondere kust

Verdedigingslinie van Noorwegen tot Spanje

De aanleg van de Atlantikwall vanaf 1942 betekende een breuk in de ruimtelijke ontwikkeling van de Nederlandse kust. Het duingebied fungeerde altijd als waterkering, productielandschap, recreatiegebied en verdedigingsgebied. Er waren al vestingwerken uit de 80-jarige oorlog en de Franse tijd. Nu werd bijna de gehele kust een vijandig verdedigingslandschap. Strand en duinen werden verboden terrein. Zones langs de Nederlandse kust, waaronder grote delen van badplaatsen, dorpen, havens en boulevards, werden ontruimd en gesloopt voor de aanleg van bunkers, commandocentra, uitkijkposten, loopgraven, antitankgrachten en -muren en/of open schootsvelden. Het kustgebied is hierdoor blijvend op een ingrijpende manier veranderd.

Overzichtkaart van de Atlantikwall langs de Europeese kust. (Foto: Uberstroker, CC BY-SA 3.0)

6200 kilometer lang

De Atlantikwall is een 6200 kilometer lange verdedigingslinie, gebouwd in opdracht van en door nazi-Duitsland tijdens de Tweede Wereldoorlog. De linie was bedoeld om een geallieerde invasie vanuit zee te voorkomen. De linie liep langs de kust van de Noordkaap in Noorwegen tot de grens met Spanje en bestond uit bunkers, batterijen met luchtafweergeschut, radarinstallaties, versperringen en (natuurlijke) hindernissen. Langs de hele Nederlandse kust, van Delfzijl tot Zeeuws-Vlaanderen, zijn er nog restanten van terug te vinden.

(Foto: Uberstroker, CC BY-SA 3.0)

Zicht op de kustlijn bij Duindorp (Foto: Piet van der Ham- Anefo, CC BY 4.0)

Komt de vijand over zee of over land?

De Atlantikwall had een ‘Seefront’ en een ‘Landfront’. Het ‘Seefront’, bij de kustlijn, was bedoeld tegen aanvallen vanuit zee. Vuurleiding, geschut, munitiemagazijnen en commandoposten waren hier in zware bunkers ondergebracht. Direct daarachter lagen manschappenonderkomens, hospitalen, keukens en andere ondersteunende functies. Het ‘Landfront’, een aaneengesloten linie met tankmuren, tankgrachten en andere tankversperringen en verplaatsbare hindernissen, ligt verder landinwaarts. Dit front moest voorkomen dat een doorgestoten vijand de kustlinie in de rug aanviel. (Foto: Piet van der Ham - Anefo, CC BY 4.0)

Een bunker van de Atlantikwall bij Scheveningen (Foto: Steven Lek, CC BY-SA 4.0)

Van ‘Widerstandsnest’ tot ‘Stützpunktgruppe’

De Atlantikwall was systematisch en hiërarchisch opgebouwd. Het kleinste onderdeel was het licht bewapende ‘Widerstandsnest’ (weerstandskern) bestaande uit kazematten, woonschuilplaatsen en bergplaatsen, met prikkeldraad en loopgraven rondom. Op strategisch belangrijker plaatsen werden ‘Stützpunkte’ (steunpunten) aangelegd met zware betonnen bunkers en zware bewapening. Op nog belangrijkere kustdelen (havens of riviermonden) werden deze steunpunten samengevoegd tot ‘Stützpunktgruppe’ (steunpuntengroep) met meer manschappen, zware artillerie en tankversperringen. In Nederland waren dit er achttien, waaronder Delfzijl, Den Helder, IJmuiden, Zandvoort, Katwijk, Scheveningen, Goeree. (Foto: Steven Lek, CC BY-SA 4.0)

Een radar geplaatst op de Atlantikwall bij Duindrop (Foto: Piet van der Ham - Anefo, CC BY 4.0)

De blik omhoog

In ons land was voor de Duitsers de verdediging tegen luchtaanvallen een speerpunt. Nederland ligt op de aanvliegroute van Engeland naar Duitse vitale gebieden. Belangrijk daarvoor zijn radarposten, verbindings- en vluchtgeleidingsposten, vliegvelden en luchtdoelgeschut voor het onderscheppen van vijandelijke vliegtuigen. (Foto: Piet van der Ham - Anefo, CC BY 4.0)

Luchtfoto van een deel van Den Haag waarop de tankgracht te zien is (Foto: rechtenvrij)

Tankgracht zigzaggend door Den Haag

In Den Haag strekte de Atlantikwallzone zich uit van Kijkduin aan de zuidwestkant tot en met Clingendael in Wassenaar. Op grote schaal werden in 1942 en 1943 huizen en andere gebouwen afgebroken om plaats te maken voor een 27 meter brede, zigzaggende tankgracht. De aanleg van deze tankgracht ging ten koste van delen van de Vogelbuurt, Bloemenbuurt, Heesterbuurt, Duinoord, Statenkwartier en Zorgvliet. (Foto: rechtenvrij)

Kunstwerk van Frank Nix in Katwijk (Foto: Vincent van Zeijst, CC BY-SA 3.0)

Opbouwen na de oorlog

De sloopzones zijn na de oorlog opnieuw bebouwd, vaak met efficiëntere infrastructuur en grootschaliger om ook de verwachte toeristenstroom te kunnen huisvesten. Onderdelen van de Atlantikwall bij havens en boulevards werden waar mogelijk gesloopt. Veel werken die niet direct in de weg lagen - in parken of duinen - zijn met zand afgedekt. Tijdens de Koude Oorlog hergebruikte Defensie sommige Duitse werken of bouwde erop of ernaast. (Foto: Vincent van Zeijst, CC BY-SA 3.0)

Een deel van een Communicatie-vertrek in het Atlantikwall museum te Scheveningen (Foto: Vincent van Zeijst, CC BY-SA 3.0)

Toenemende waardering als erfgoed

Vanaf eind jaren zeventig wordt de cultuurhistorische waarde van de Atlantikwall steeds meer ingezien. Een aantal complexen is aangewezen als rijksmonument, maar een duidelijk overzicht ontbreekt nog steeds. De restanten spreken ook een groter publiek aan. Atlantikwall-musea zijn geopend in onder meer Schiermonnikoog, IJmuiden, Noordwijk, Scheveningen, Hoek van Holland en Walcheren. (Foto: Vincent van Zeijst, CC BY-SA 3.0)