Naar inhoud

Behoedzaam ontwikkelen in de Stelling van Amsterdam

Veel gebouwen in de Stelling herbestemd

De Stelling van Amsterdam is een 135 kilometer lange, cirkelvormige voormalige verdedigingslinie rondom Amsterdam. De Stelling bestaat uit dijken, sluizen, dammen, 42 forten en vier batterijen. De verdedigingslinie werd aangelegd tussen 1880 en 1914 op een afstand van 15 tot 20 kilometer van Amsterdam. Het unieke monument van defensieve en waterstaatkundige techniek, in 1996 op de UNESCO Werelderfgoedlijst geplaatst, is nooit volledig in werking gezet. Als uitbreiding van de Stelling van Amsterdam staat de Nieuwe Hollandse Waterlinie op de Voorlopige Lijst van UNESCO om in 2018 genomineerd te worden.

Stelling van Amsterdam (beeld: Niels Bosboom, CC BY-SA 3.0)

De vijand kan uit alle richtingen komen

Amsterdam waande zich rond 1800 goed beschermd tegen aanvallen door vijanden, die men vooral verwachtte uit het zuiden en oosten. In 1799 zette een Brits-Russische legermacht voet aan land in Noord-Holland om Franse en Bataafse troepen weg te jagen. Deze invasie werd echter tegengehouden door polders tussen de Zuiderzee en het Wijkermeer bij Beverwijk onder water te zetten. Na deze eerste aanval vanuit het noorden werd duidelijk dat de stad zich tegen vijanden uit alle richtingen moest beschermen. (beeld: Niels Bosboom, CC BY-SA 3.0)

Afbeelding van de Nieuwe Hollandse Waterlinie (Niels Bosboom, CC BY-SA 3.0)

Afbeelding van de Nieuwe Hollandse Waterlinie (beeld: Niels Bosboom, CC BY-SA 3.0)

Fort bij Spijkerboer gezien vanuit de lucht (foto: Hanno Lans, CC BY 2.0)

Inundatie al eeuwenoude militaire techniek

Pas een kleine eeuw na de Brits-Russische inval werd de aanleg van de Stelling van Amsterdam geregeld in de Vestingwet van 1874. Tussen 1880 en 1914 wordt de waterlinie aangelegd met als doel vijanden tegen te houden door gebieden rond Amsterdam onder water te zetten. Inunderen is een eeuwenoude militaire techniek in Nederland, met name in het laaggelegen westen. Dijken doorsteken en sluizen openzetten zorgde voor kniediep water waardoor militair voetvolk vastliep. (foto: Fort bij Spijkerboor, Hanno Lans, CC BY 2.0)

Deel fort Uitermeer

Zes maanden volhouden in nationaal reduit

Amsterdam gold als laatste bastion, het nationaal reduit, waar het leger zich in het uiterste geval kon terugtrekken. Samen met de burgerbevolking zou de hoofdstad de vijand tegen moeten houden tot hulp vanuit het buitenland kwam. Daarom waren er voorraden voor zes maanden: drinkwater, voedsel, brandstof en wapens. De Beemster, strategisch gelegen binnen de Stelling, voorzag bijvoorbeeld in weide- en landbouwgrond.

Fort Nigtevecht gezien vanaf het water

Forten geplaatst bij accessen

De forten zijn strategisch gebouwd op locaties waar dijken, wegen of spoorlijnen de stelling doorkruisen. Ofwel de plekken die gaten vormden in de verdedigingslinie. Andere kwetsbare plekken waren plaatsen waar na de inundatie boten konden komen, de dieper gelegen delen rond de waterlinie. In het militaire taalgebruik worden dergelijke toegangswegen accessen genoemd. Vanuit de forten kon men de vijand die over de accessen naderde onder vuur nemen. Andere bekende forten zijn: Spijkerboor, Pampus, Abcoude, Nigtevecht en Krommeniedijk. (foto: Fort Nigtevecht, © RCE)

Ingang van fort bij Abcoude

Werelderfgoed in dynamische omgeving

De werelderfgoedstatus verplicht tot een zorgvuldig beheer van de uitzonderlijke universele waarde van de waterlinie. Dat is nog niet zo eenvoudig in een economisch dynamisch gebied rond Schiphol en Noordzeekanaal. Voortdurend zijn er initiatieven voor nieuwe ruimtelijke projecten. Er zijn Heritage Impact Assessments (HIA’s) uitgevoerd om te bepalen of en hoe ontwikkelingen toelaatbaar en eventueel inpasbaar zijn, waaronder de HIA’s van het opstelterrein bij Uitgeest en de verbinding A8-A9. (foto: Fort bij Abcoude, Defence Line Amsterdam, CC BY 2.0)

Een inkijkje in één van de hotelkamers van Fort Resort Beemster

Volop herbestemming

Diverse gebouwde onderdelen van de Stelling van Amsterdam zijn herbestemd, zoals een centrum voor actuele kunst in het Fort bij Vijfhuizen, een restaurant op Vuurtoreneiland, horeca en events op Fort Diemerdam in Diemen, een bezoekerscentrum op forteiland Pampus, het Muziekfort St. Aagtendijk in Beverwijk en een wijngroothandel in Fort benoorden Purmerend. Het Fort aan de Nekkerweg werd in 2012 omgetoverd tot Fort Resort Beemster met sauna, hotel-restaurants en vergader- en trouwlocatie. (foto © Fort Resort Beemster)